Rezerwat

Pieniny_widok_na_spisz_czorsztyn-1Rezerwat Zamek Czorsztyn. Rezerwat ten powstał w 1921 r. z inicjatywy ówczesnego właściciela Stanisława Konstantego Drohojowskiego, jako prywatny „rezerwat zupełny”. Miał wówczas powierzchnię 7,5 ha i chronił wartości przyrodnicze Góry Zamkowej wraz z ruinami średniowiecznej warowni. Jako rezerwat prywatny istniał do 1945 r. stanowiąc pierwszy chroniony obszar Pienin. Jego utworzenie wyprzedziło o 11 lat powołanie „Parku Narodowego w Pieninach”. W 1970 r. wszedł w skład powiększonego do 10,28 ha „Rezerwatu Zamek Czorsztyn”, a od 1996 r. stanowi integralną część Pienińskiego Parku Narodowego jako „Uroczysko Zamek Czorsztyn”.

Obszar rezerwatu jest niezwykle cenny pod względem geologicznym i przyrodniczym. Pod względem geologicznym należy wyróżnić cenne grupy skałek zamkowych z występującymi w nich skamieniałościami utworów jurajskich i dolnokredowych oraz deformacje uskokowe kilku generacji okresu trzeciorzędowego. Jeśli chodzi o cenne walory florystyczne uroczyska, należy wymienić rosnący wyłącznie w Pieninach pszonak pieniński. Jest to roślina endemiczna występująca tylko i wyłącznie na terenie Pienin. Na zamkowych skałkach występuje jego największa populacja. W innych częściach Pienin, także jest spotykany, jednak już nie tak licznie. Pozostałe stanowiska pszonaka pienińskiego to: Flaki i Upszar, a także niewielka populacja w Małych Pieninach, w wąwozie Homole. Jego żółte kwiaty kwitnące w czerwcu, stają się wówczas prawdziwą ozdobą zamkowych ruin.

Historia zamku

Początki Czorsztyna sięgają XIII wieku, wtedy prawdopodobnie z inicjatywy starosądeckich klarysek został wzniesiony gród Wronin na Górze Zamkowej. Pełnił rolę warowni i stacji celnej na granicy polsko – węgierskiej. zamek-w-czorsztynie-pl-1Granica ta utrwalona była w Pieninach wzdłuż Dunajca już w drugiej połowie XIII w. Również z innymi grodami i strażnicami w dolinach Popradu i Dunajca stanowił lokalne miejsce kontroli pienińskiego odgałęzienia szlaku komunikacyjno – handlowego łączącego oba królestwa. Główny trakt boczny, przecinając północne rejony Spisza, biegł do Sącza doliną Popradu. Boczny, obchodzący Pieniny od zachodu i północy, ciągnął się od Spiskiej Starej Wsi, przecinał Dunajec w Sromowcach Wyżnych i dochodził do Czorsztyna, gdzie okalając gród a później także i zamek zawracał doliną Krośnicy do Krościenka i dalej w kierunku Sącza. W Czorsztynie rozgałęział się jeszcze w stronę Nowego Targu i całego Podhala. „Brona”, zamykająca przejazd u stóp Góry Zamkowej, położona była przy naturalnej bramie utworzonej przez nadbrzeżne skały. W ten sposób wykorzystane zostały naturalne warunki topograficzne, umożliwiające budowę kontrolowanego przejazdu wokół niedostępnych Pienin.

Gród, a potem zamek górował na stromej skale nad siecią dróg i rejonem pogranicza dając możliwość wglądu w dolinę Dunajca z przeciwległym brzegiem węgierskim niemal aż po Tatry. Znaczenie militarne tego miejsca docenił później Kazimierz Wielki prawdopodobnie wznosząc lub rozbudowując około roku 1350 zamek dla umocnienia południowej granicy państwa. Węgrzy wznieśli bowiem swój zamek (Zamek Dunajec w Niedzicy) na przeciwległym brzegu Dunajca pełniący taką samą rolę.

Zamek w Czorsztynie był też znany jako „Królewski zamek Czorsztyn” – nazwę tę pierwszy raz spotykamy w 1348 r. Od końca XIV w. był siedzibą starosty – namiestnika króla. Starosta pełnił rolę dożywotniego dzierżawcy izamek-w-czorsztynie-pl-2 zarządzał on dobrami królewszczyzny bez sprawowania władzy sądowniczej, co stanowiło o nazwie – starostwo niegrodowe. Obejmowało ono miasto Krościenko oraz wsie: Grywałd, Hałuszowa, Harklowa, Huba, Kluszkowce, Krośnica, Maniowy, Mizerna, Ochotnica, Sromowce Wyżnie, Niżne i Średnie, Szczawnica Wyżna i Niżna – link, Tylka, Tylmanowa z Kłodnem. Dębno i Ostrowsko przynależały do królewskich dóbr okresowo. Do obowiązków starosty, poza świadczeniem królowi powinności wynikających z dzierżawy królewszczyzny należało utrzymywanie zamku wraz z załogą, którą w większości stanowili poddani chłopi. Wśród starostów upamiętnił się Jan Baranowski, modernizator zamku w kształcie obecnym, a zarazem największy dręczyciel poddanych. Jego nazwisko figuruje na zachowanych kamiennych fragmentach eksponowanych w piwnicznym lapidarium oraz nad drzwiami pomiędzy zamkiem górnym a średnim. Utrzymywał on w zamku 10 ludzi piechoty, trzech odźwiernych, puszkarza, bębnistę i trębacza. W latach świetności zamek był miejscem wielu wizyt królewskich. Zatrzymywali się tu: Kazimierz Wielki, Król Ludwik węgierski, Królowa Jadwiga. Gościł tu także król Władysław Jagiełło, Władysław Warneńczyk oraz Jan Kazimierz. Na spokojnym pograniczu węgierskim warownia czorsztyńska nie odegrała większej roli militarnej. Rozgrywały się w nim raczej wydarzenia związane z krajowymi zamieszkami. W 1598 roku warownia padała łupem Olbrachta Łaskiego, w r. 1651 opanował ją i zaciekle bronił zbuntowany Kostka Napierski. W latach 1734 – 1736 zawładnęli zamkiem Moskale czyniąc przy tym liczne i dotkliwe zniszczenia oraz pustosząc i grabiąc okolice. W 1769 r. zamek był miejscem schronienia Konfederatów Barskich.

Kolejne lata w dziejach zamku to czas upadku. Powodem ruiny był pożar spowodowany uderzeniem pioruna w 1790 r. Rozbiory Rzeczpospolitej spowodowały upadek królewskiego zamku Czorsztyn. Ostatni starosta Józef Potocki nie podniósł już z pogorzeli popadającego w coraz większą ruinę grodu. Zmarł w 1797 r. pozostawiając wdowie zrujnowaną warownie i starościańskie dobra. Po jej śmierci w 1811 roku, dawna królewszczyzna została przejęta przez rząd austriacki, podzielona i sprzedana na licytacji. Czorsztyn z okolicznymi wsiami jak: Kluszkowce, Krośnica, Hałuszowa, Sromowce Wyżne, Niżne i Średnie nabyli w 1819 r. Jan Maksymilian Drohojowski z Żoną Wiktorią z Grudnickich. Trzydzieści lat po pamiętnym pożarze nadal nie był odbudowany, a jego stan był wręcz tragiczny. Okoliczni mieszkańcy traktowali grodzisko jak swego rodzaju kamieniołom, z którego wybierano materiały budowlane. Drohojowscy powstrzymali tę dewastację ruin zamkowych. Zagospodarowali podzamcze położone nad Dunajcem, gdzie wystawiali kolejne dwory, urządzili park i rozbudowali gospodarstwo. Syn Maksymiliana Marceli Drohojowski upamiętnił się najbardziej jako żarliwy patriota, dobry gospodarz oraz publicysta. Zamek Czorsztyn – chociaż w stanie upadku – urósł do roli symbolu zrujnowanej ojczyzny. Jego polską i królewską przeszłość, w romantycznym krajobrazie gór i Dunajca, rozsławiali wszystkimi rodzajami sztuk pięknych liczni poeci, pisarze, malarze, rysownicy i muzycy. Rodzący się w drugiej połowie XIX wieku ruch krajoznawczy, podbudowany uczuciami patriotyczno – romantycznymi w Pieninach podejmował pierwsze organizacyjne kroki.

Zamek Czorsztyński, utrzymywany w czasach międzywojennych w charakterze trwałej ruiny, poddany był na początku lat pięćdziesiątych doraźnym zabezpieczeniom. W latach 1951 – 1954, a następnie 1963 – 1965 prowadzone były w nim prace archeologiczne. Od 1967 r. dalsze prace badawcze, projektowe i związane z zabezpieczeniem ruin zamkowych prowadziło Kierownictwo Odnawiania Zamku na Wawelu. Ich wynikiem był projekt konserwacji i adaptacji ruin zamku, zaakceptowany przez Główną Komisję Konserwatorską w 1985 r. i zrealizowany przez Pieniński Park Narodowy z funduszy własnych oraz inwestora zapory – Okręgowej Dyrekcji Gospodarki Wodnej w Krakowie. Ostatni etap badań archeologicznych przyniósł wiele interesujących informacji o pomieszczeniach przyziemia oraz liczne przedmioty wydobyte z gruzów. Najcenniejszym jednak znaleziskiem pozostaje do tej pory gotycki miecz obusieczny, wydobyty z ruin zamku Czorsztyn przez Stanisława Konstantego Drohojowskiego około roku 1909/1910. Od roku 1945-tego miecz jest przechowywany w Muzeum Tatrzańskim w Zakopanem.